Een duik in de prehistorie

 

Een duik in de prehistorie

In de lessen geschiedenis voerden onze leerlingen van de A-stroom, eerste jaar, een heus onderzoek naar de Neanderthaler. Wie was hij? Wanneer leefde hij? Hoe integreerde hij met de Homo Sapiens? Onze leerlingen leerden kritisch de beschikbare bronnen te lezen en ontdekten zo heel wat feiten over het ontstaan van de mensheid. Boeiend niet?

Toevallig verscheen er vorig week een artikel in de wetenschapsbijlage van De Standaard (29/11/2019) met als titel : 'En als de neanderthalers nu eens brute pech hadden?'

Was het einde van de neanderthaler dan toch niet de schuld van de moderne mens, nadat die omstreeks 50.000 jaar geleden Europa was komen binnenwandelen? Dat is althans de conclusie van een eerder deze week verschenen artikel in Plos One, waaraan ook een Belgische onderzoeker meeschreef. Wat ­onze behaarde en potige maar minder fortuinlijke neef dan wel de das omdeed? Toeval in de vorm van brute pech, schrijven de Bel­gische en Nederlandse auteurs. De neanderthalers waren gewoon niet met genoeg om vlotjes natuurlijke fluctuaties in het aantal geboorten, sterfgevallen en sekseverhoudingen te overleven. Voeg daar nog de degeneratie als gevolg van inteelt aan toe, en het wordt duidelijk dat de neanderthaler een doodlopend straatje was ingesukkeld.

Dat de moderne mens niet de genadeslag zou hebben uitgedeeld, is volgens de onderzoekers ook de doodklap voor het beeld dat deze superieur was aan de ­neanderthaler – een visie waar de laatste jaren steeds meer kant­tekeningen bij zijn geplaatst. In ruil daarvoor hoeven we ons niet meer schuldig te voelen voor het verdwijnen van de mensensoort.

Brute pech

‘Volgens het standaardverhaal viel de Homo sapiens Europa vanuit het Nabije Oosten binnen, om vervolgens de daar levende neanderthalers zowel in intelligentie als in getalsterkte te overtreffen’, zegt de Belg Krist Vaesen, eerste auteur van het Plos-artikel en archeoloog verbonden aan de universiteiten van Eindhoven en Leiden. ‘Maar onze belangrijkste conclusie is juist dat de intrede van de moderne mens geen noodzakelijke voorwaarde was voor het uitsterven van de neanderthaler. Evengoed kan hij gewoon door brute pech verdwenen zijn.’

De totale neanderthalerpopulatie in Europa zou ten tijde van de aankomst van Homo sapiens niet groter geweest zijn dan zeventigduizend

Dat de laatste neanderthaler ongeveer 40.000 jaar geleden het loodje legde, daarover zijn wetenschappers het eens. Net als over de migratie van moderne mensen vanuit Afrika die 20.000 jaar ­eerder op gang kwam. Maar wat uiteindelijk de kop van de neanderthaler heeft gekost, en of onze voorouders daar een rol in hebben gespeeld, daarover bestaat nog veel onduidelijkheid.

Hoewel ze als vanouds worden voorgesteld als simpele, ruw gebolsterde verwanten van moderne mensen, beschikten neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelde een rijke cultuur te ontwikkelen. Ze maakten handige stenen bijlen en messen, beschilderden hun juwelen en creëerden zelfs grotkunst (bewijzen daarvoor zijn gevonden in enkele Spaanse grotten). In ieder geval lieten ze genoeg achter om de verbeelding van generaties moderne mensen prikkelen.

Drie toevalsfactoren

Om te achterhalen onder welke vorm het toeval noodlottig kon zijn geweest, modelleerden Vaesen en zijn collega’s hoe het de ­neanderthalers zou kunnen vergaan zijn gedurende een periode van 10.000 jaar, en dit vertrekkende van een populatie van enkele tienduizenden zielen – de totale neanderthalerpopulatie in Europa zou ten tijde van de aankomst van de Homo sapiens niet groter geweest zijn dan zeventigduizend. Drie verschillende factoren lieten ze op het model los: inteelt (wat de gezondheid van het nageslacht aantast), een gebrek aan man- en vrouwkracht (om te jagen, om de stam te beschermen, om zich voort te planten en om de kinderen groot te brengen) en, ten derde, schommelingen in het aantal geboortes en sterftes en in de ­geslachtsverhoudingen.

Natuurlijk proces

Afzonderlijk bleken de factoren niet sterk genoeg om de volledige populatie te doen uitsterven, maar alle drie tezamen zijn ze dat wel, toonden de resultaten aan. ‘Het uitsterven kan dus gewoon “vanzelf” zijn gegaan’, zegt Vaesen, die daar overigens niet van opkijkt. ‘Het uitsterven van soorten is ook gewoon een natuurlijk proces.’

Kleine kanttekening bij de modellering: de onderzoekers grepen terug naar de populatiedynamiek zoals die bestaat in groepen moderne mensen, terwijl de neanderthaler toch biologisch verschilde van de Homo sapiens. ‘Totdat we deze verschillen goed begrijpen, is het misschien wat voorbarig om de “schuld van de overlevers” vol­ledig van ons af te werpen’, zegt Penny Spikins, een Britse archeologe (universiteit van York) die niet betrokken was bij de studie.

Misschien namen de auteurs daarom in hun artikel nog een scenario op waarin de moderne mens toch verantwoordelijk is, of toch een klein beetje. Na aankomst in Europa kunnen onze voorouders de verspreid van elkaar levende groepen neanderthalers nog meer hebben geïsoleerd, simpelweg door hun leefgebied nog verder te fragmenteren. Daardoor werden ze nóg kwetsbaarder voor de natuurlijke toevalsfactoren die de onderzoekers op hun model hebben losgelaten. ‘Maar ook daar kwam dus geen echte competitie of superioriteit bij kijken’, aldus Vaesen.

(Overgenomen uit: The Guardian)

Datum: 

donderdag, 5 december, 2019

Auteur: 

Katrien Quintelier
Categorie: 
Top